Czas atomowy – co to jest i jak działa zegar atomowy

5 min czytania
Czas atomowy – co to jest i jak działa zegar atomowy

Czas atomowy to najdokładniejszy sposób mierzenia czasu, jaki zna dziś nauka. To na nim opiera się definicja sekundy, czas uniwersalny UTC, sygnały nawigacji satelitarnej GPS i Galileo, a także godzina wyświetlana przez telefon, komputer i zegarek sterowany radiowo. W tym artykule wyjaśniamy, jak działa zegar atomowy, czym różnią się TAI i UTC, skąd biorą się sekundy przestępne i w jaki sposób czas atomowy trafia do zwykłego zegara na ścianie.

Czym jest czas atomowy

Dawniej czas mierzono obrotem Ziemi: doba trwała tyle, ile jeden obrót planety względem Słońca, a sekunda była jej drobną częścią. Okazało się jednak, że Ziemia obraca się nierównomiernie – zwalnia przez pływy, a jej ruch zakłócają procesy zachodzące we wnętrzu planety i w atmosferze. Dlatego w 1967 roku Generalna Konferencja Miar zdefiniowała sekundę na nowo: jako czas trwania 9 192 631 770 okresów promieniowania odpowiadającego przejściu między dwoma poziomami nadsubtelnymi atomu cezu-133.

Atomy danego pierwiastka są identyczne i zawsze „drgają” z tą samą częstotliwością – niezależnie od tego, gdzie i kiedy wykonuje się pomiar. To czyni z nich idealny wzorzec, a zegary oparte na tym zjawisku nazywamy atomowymi.

Jak działa zegar atomowy

W uproszczeniu zegar cezowy składa się z trzech części: źródła atomów cezu, wnęki mikrofalowej i detektora. Generator kwarcowy wytwarza mikrofale o częstotliwości zbliżonej do 9,19 GHz. Gdy częstotliwość jest dokładnie dostrojona, najwięcej atomów zmienia stan energetyczny – detektor to rejestruje, a układ elektroniczny na bieżąco koryguje generator. Zliczanie kolejnych drgań daje sekundy.

Obok zegarów cezowych pracują masery wodorowe (bardzo stabilne w krótkich okresach) i zegary rubidowe (małe i tanie, stosowane m.in. w telekomunikacji). Najnowsze zegary optyczne, wykorzystujące atomy strontu czy iterbu, są jeszcze dokładniejsze – w laboratoriach mierzy się już ich odchylenia rzędu jednej sekundy na miliardy lat. Dlatego naukowcy przygotowują kolejną zmianę definicji sekundy.

Pierwszy cezowy zegar atomowy Mk. 1 z National Physical Laboratory w londyńskim Science Museum
Pierwszy cezowy zegar atomowy Mk. 1 z National Physical Laboratory w londyńskim Science Museum. Fot. Richard Ash, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0

TAI i UTC – dwa rodzaje czasu atomowego

Międzynarodowy Czas Atomowy (TAI)

TAI powstaje jako średnia ważona wskazań kilkuset zegarów atomowych z laboratoriów na całym świecie. Obliczenia prowadzi Międzynarodowe Biuro Miar (BIPM) w Sèvres pod Paryżem. TAI płynie równo, bez żadnych korekt.

Uniwersalny Czas Koordynowany (UTC)

UTC to czas, którego używamy na co dzień – podstawa stref czasowych. Ma ten sam „takt” co TAI, ale jest utrzymywany blisko czasu wynikającego z obrotu Ziemi. Gdy różnica zaczyna rosnąć, do UTC dodaje się sekundę przestępną. Od 1972 roku dodano ich 27, przez co UTC jest dziś opóźniony względem TAI o 37 sekund. Społeczność metrologiczna zdecydowała, że najpóźniej do 2035 roku sekundy przestępne mają zostać wycofane, bo sprawiają kłopot systemom informatycznym.

Czas urzędowy w Polsce to UTC+1 (czas środkowoeuropejski) zimą i UTC+2 latem. Więcej o strefach i zmianie czasu przeczytasz w dziale Pomiar czasu.

Jak czas atomowy trafia do Twojego zegarka

  • Sygnał radiowy DCF77 – nadajnik w Mainflingen koło Frankfurtu nad Menem nadaje na częstotliwości 77,5 kHz zakodowaną informację o dacie i godzinie z niemieckich zegarów atomowych PTB. Zasięg obejmuje praktycznie całą Polskę, dlatego zegary i zegarki „sterowane radiowo” synchronizują się z nim zwykle w nocy.
  • Internet (NTP) – komputery i telefony pobierają czas z serwerów, które z kolei synchronizują się z zegarami atomowymi laboratoriów. W Polsce publiczne serwery czasu udostępnia m.in. Główny Urząd Miar.
  • GPS i Galileo – satelity nawigacyjne mają na pokładzie zegary atomowe. Zegarki z GPS potrafią z ich sygnału ustawić czas i strefę.
  • Bluetooth – część zegarków hybrydowych i smartwatchy pobiera czas z telefonu.

Czy zegarek może być „atomowy”?

Określenie „zegarek atomowy” w sklepach to skrót myślowy. W kopercie nie ma zegara cezowego – jest zwykły mechanizm kwarcowy z odbiornikiem radiowym, który co jakiś czas koryguje wskazania według sygnału z zegara atomowego. Między synchronizacjami zegarek chodzi jak typowy kwarc, czyli z odchyleniem kilku–kilkunastu sekund na miesiąc, ale po każdym odbiorze sygnału wraca do dokładnego czasu. Taki zegarek sam przestawi się też na czas letni i zimowy.

Zegarki z odbiornikiem radiowym często łączą tę funkcję z ładowaniem solarnym. Porównanie z mechanizmami automatycznymi znajdziesz w dziale Mechanizmy.

Ciekawostki o czasie atomowym

  • Zegary atomowe są tak czułe, że wykrywają efekty teorii względności – zegar podniesiony o kilkadziesiąt centymetrów wyżej chodzi minimalnie szybciej.
  • Bez korekt relatywistycznych system GPS myliłby się w ustalaniu pozycji o kilka kilometrów dziennie.
  • Polska ma własną realizację czasu UTC(PL), utrzymywaną w laboratorium Głównego Urzędu Miar i porównywaną z innymi laboratoriami świata.

Przeczytaj też: Zegarki lotnicze – czas w służbie nawigacji oraz Jak wybrać zegarek nurkowy.

Źródło: Międzynarodowe Biuro Miar (BIPM) – metrologia czasu; o nadajniku DCF77 informuje PTB.

Najczęstsze pytania o czas atomowy

Co to jest czas atomowy?

To czas mierzony za pomocą zegarów atomowych, w których wzorcem jest częstotliwość promieniowania atomów (najczęściej cezu-133). Na jego podstawie wyznacza się Międzynarodowy Czas Atomowy TAI i czas uniwersalny UTC.

Jak dokładny jest zegar atomowy?

Wzorcowe zegary cezowe mylą się o mniej niż sekundę na dziesiątki milionów lat, a najlepsze zegary optyczne są jeszcze o kilka rzędów wielkości dokładniejsze.

Czym różni się UTC od TAI?

Oba czasy mają ten sam rytm sekund, ale UTC jest korygowany sekundami przestępnymi, żeby nie odbiegał od obrotu Ziemi. Obecnie UTC jest o 37 sekund „za” TAI.

Czy zegar sterowany radiowo działa w całej Polsce?

Zazwyczaj tak – sygnał DCF77 dociera do całego kraju, najlepiej w nocy. Odbiór mogą zakłócać żelbetowe ściany, monitory i ładowarki, dlatego zegar warto postawić blisko okna.

Jak oceniasz ten poradnik? (1 – słabo, 5 – bardzo przydatny)

Nikt jeszcze nie ocenił tego tekstu.

Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).

Redakcja Atomic Time